Derste Dalıp Gitme: Dersi Dinlemiyor mu?

Veli görüşmesinde ya da okuldan gelen bir mesajda duyulan bazı cümleler akılda uzun süre kalır. Derste dalıp gitme de öğretmenlerin velilere sık aktardığı durumlardan biridir ve genellikle şu cümlelerle dile getirilir:

“Öğretmeni dersi dinlemediğini söylüyor.”

“Ders sırasında dalıp gidiyormuş.”

“Öğretmen anlatıyor ama çocuğum sanki başka bir yerde gibi.”

Bir veli olarak bunları duymak endişe verici olabilir. Özellikle çocuğunuz evde de ödev yaparken sık sık başka şeylerle ilgileniyor, okuduğu metni takip etmekte zorlanıyor veya soruları tekrar tekrar okumak zorunda kalıyorsa aklınıza hemen “Acaba dikkat problemi mi var?” sorusu gelebilir.

Ancak öğretmenin “dersi dinlemiyor” gözleminin tek bir nedeni olmak zorunda değildir. Bazen çocuk gerçekten dikkatini sürdürmekte zorlanır. Bazen ise anlatılanı takip edemediği için dersten kopar. Özellikle okuma ve anlamada güçlük yaşayan çocuklarda bu kopmaların altında öğrenme süreciyle ilgili farklı nedenler bulunabilir.

Bu yazıda derste dalıp gitme davranışının olası nedenlerini, evde neleri gözlemleyebileceğinizi, öğretmenle nasıl iş birliği yapabileceğinizi ve ne zaman uzman desteği düşünmeniz gerektiğini adım adım ele alıyoruz.

Öğretmeni “Dersi Dinlemiyor” Diyorsa Ne Anlamalıyız?

Öğretmenin gözlemi elbette önemlidir. Ancak “dersi dinlemiyor” ifadesini tek başına bir neden olarak değil, gözlenen bir davranış olarak değerlendirmek gerekir. Öğretmen sınıfta ne gördüğünü aktarır: Çocuk tahtaya bakmıyor, soruya geç tepki veriyor ya da etkinliğe herkesten sonra başlıyor. Bu davranışın neden ortaya çıktığı ise ayrıca anlaşılması gereken bir konudur.

Derste dalıp gitme davranışının arkasında şu nedenlerden biri ya da birkaçı birlikte olabilir:

• Konuyu anlamakta zorlanmak,
• Dikkati uzun süre sürdürmekte güçlük yaşamak,
• Okuma ve anlama becerilerinin dersin hızına yetişememesi,
• Sözel yönergeleri takip etmekte zorlanmak,
• Önceki konulardaki eksiklikler nedeniyle yeni konuyu takip edememek (yaz tatilinde oluşan okuma kaybı bunun sık görülen bir örneğidir),
• Derse karşı motivasyonun azalması ya da ders çalışma kaygısı,
• Yorgunluk, uykusuzluk veya zihinsel olarak zorlanma.

Bu nedenle derste dalıp giden çocuğa hemen “Dersini dinlemiyorsun.” demek yerine “Ders sırasında neden kopuyor?” sorusunu sormak daha doğru bir başlangıçtır.

Çocuğunuz Dinliyor Ama Anlamıyor Olabilir mi?

Bu soru üzerinde özellikle durulması gereken bir noktadır. Bazı çocuklar öğretmeni dinlemek ister ancak anlatılanları anlamlandırmakta zorlanır. Konu ilerledikçe takip etmek daha da güçleşir ve çocuk bir süre sonra zihinsel olarak dersten kopar.

Örneğin öğretmen bir problem çözümünü anlatıyor olsun. Çocuk problemi tahtadan takip ediyor ancak kullanılan ifadeleri anlamakta zorlanıyor. İlk birkaç dakikadan sonra konu onun için karmaşık hale geliyor.

Dışarıdan bakıldığında çocuk “dersi dinlemiyor” gibi görünebilir. Oysa belki de anlamadığı için takip edemiyordur.

Çalışma belleği dolduğunda çocuk neden kopar?

Çalışma belleği (bilgiyi birkaç saniye akılda tutup üzerinde işlem yapmamızı sağlayan zihinsel alan), ders dinlerken sürekli devrededir. Bu alan dolduğunda yeni gelen bilgi tutunacak yer bulamaz ve derste dalıp gitme kaçınılmaz hale gelir.

Psikolog Susan Gathercole, çalışma belleği ve sınıf ortamı üzerine yazdığı değerlendirmede öğretmenlerin bu çocukları çoğunlukla “bir kulağından girip öbüründen çıkıyor” diye tarif ettiğini aktarır. Aynı ekibin çalışma belleği düşük 52 çocukla yaptığı araştırmada da öğretmenler bu çocukların çoğunu dikkat süresi kısa ve kolay dağılan öğrenciler olarak değerlendirmiştir. Yani dikkat sorunu gibi görünen davranışın bir kısmı bellek yükünden kaynaklanabilir. Bu konuyu öğrendiğini çabuk unutan çocuklar için hazırladığımız rehberde de ele aldık.

Okuma ve Anlama Güçlüğü Ders Dinlemeyi Nasıl Etkiler?

Okuma becerisi yalnızca Türkçe dersiyle sınırlı değildir. Çocuk matematik sorusunu, fen bilimleri metnini, sosyal bilgiler konusunu veya bir etkinliğin yönergesini anlamak için de dil ve okuma becerilerinden yararlanır.

Okuma hızı düşük olan ya da okuduğunu anlamakta zorlanan bir çocuk, sınıfın genel hızına yetişmekte zorlanabilir. Çocuğunuzun okuma hızının yaşıtlarına göre nerede olduğunu merak ediyorsanız sınıf düzeyine göre okuma hızı tablosu size fikir verebilir.

Tek cümlede dört ayrı görev

Öğretmenin sınıfta verdiği şu yönergeyi düşünelim: “Şimdi kitabınızın 42. sayfasını açın, metni okuyun ve ikinci paragraftaki soruyu cevaplayın.” Bu tek cümle, çocuktan aynı anda birden fazla bilgiyi takip etmesini ister.

Okuma ve anlama konusunda zorlanan bir çocuk için bu dört adımı art arda yürütmek çok daha yorucudur. Bir süre sonra çocuk dersten kopar ve öğretmenin gözünde yalnızca “dinlemeyen” bir öğrenci kalır.

Türkçe konuşan 450 çocuğu anasınıfından ikinci sınıfa kadar izleyen Ergül ve arkadaşlarının (2022) araştırması, çalışma belleğinin okuma akıcılığını ve okuduğunu anlamayı anlamlı biçimde yordadığını göstermiştir. Yani bellek, okuma ve dersi takip etme becerileri birbirine sıkı sıkıya bağlıdır.

Benzer durum yazma için de geçerlidir. Tahtadaki yazıyı deftere geçirmekte geç kalan çocuk, yazarken öğretmenin anlattıklarını kaçırır. Bu konuyu yavaş yazma ve ödev süresi yazımızda ele aldık.

Bu nedenle öğretmenin “dersi dinlemiyor” şikayetiyle karşılaşıldığında çocuğun akademik becerilerini de birlikte değerlendirmek gerekir. Okuma güçlüğü yaşayan çocuklarda derste dalıp gitme çoğu zaman bu becerilerin sınıf hızına yetişememesinin bir sonucudur. Okuduğu halde anlamadığını düşünüyorsanız çocuğum okuduğunu anlamıyor diyen veliler için hazırladığımız yazıya da göz atabilirsiniz.

Derste Dalıp Gitme Her Zaman Dikkat Sorunu mu?

Hayır. Bir çocuğun zaman zaman derste dalması tek başına bir sorun olduğu anlamına gelmez. Her çocuk yorulabilir, düşüncelere dalabilir veya belirli bir derste ilgisini kaybedebilir. Burada önemli olan davranışın ne sıklıkta ve hangi durumlarda ortaya çıktığıdır.

Smallwood ve Schooler’ın (2015) derlemesine göre dikkatin görevden kayıp başka düşüncelere yönelmesi herkeste görülen doğal bir süreçtir. Bu süreci yönetici işlevler (planlama, dikkati yönlendirme ve kendini denetleme gibi zihinsel kontrol becerileri) düzenler.

Şunları gözlemleyebilirsiniz:

• Çocuk bütün derslerde mi dalıp gidiyor, yoksa yalnızca belirli derslerde mi?
• Anlamadığı konularda daha fazla mı kopuyor?
• Evde kitap okurken de benzer bir durum yaşanıyor mu?
• Okuduğu bir paragrafın ne anlattığını açıklayabiliyor mu?
• Uzun metinlerde dikkati daha çabuk mu dağılıyor?
• Birkaç aşamalı yönergeleri yerine getirebiliyor mu?

Dikkat güçlüğü mü, takip güçlüğü mü?

Aşağıdaki tablo gözlemlerinizi düzenlemenize yardımcı olur. Bununla birlikte bir tanı aracı değildir, yalnızca hangi yöne bakmanız gerektiğine dair fikir verir.

Öte yandan bu iki durum aynı çocukta birlikte de görülebilir. Asfuroğlu ve Fidan’ın (2016) özgül öğrenme güçlüğü derlemesi, öğrenme güçlüğüne sıklıkla dikkat güçlüklerinin eşlik edebildiğini vurgular. İki durum arasındaki farkları disleksi ile dikkat eksikliğini ayırt etme rehberimizde daha ayrıntılı anlattık.

“Dikkatini Ver” Demek Neden Yeterli Olmayabilir?

Çocuğunuz derste dalıp gidiyorsa ona sürekli “Dikkatini ver.”, “Öğretmenini dinle.” veya “Biraz daha dikkatli ol.” demek kısa vadede işe yarıyor gibi görünebilir. Ancak bu uyarılar sorunun nedenini çözmez. Çünkü çocuk zaten dikkatini vermeye çalışıyor olabilir.

Anlamadığı bir konuyu takip etmek, onun için diğer çocuklardan daha fazla zihinsel çaba gerektirir. Bu nedenle davranışa değil, davranışın arkasındaki ihtiyaca odaklanmak daha faydalıdır. Aynı durum sınav kağıtlarında da görülür. Sınavda dikkatsizlik gibi görünen hataların arkasında da çoğu zaman farklı nedenler vardır.

Suçlayan cümleler yerine açık uçlu sorularla çocuğun deneyimini anlamaya çalışabilirsiniz:

• “Bugün derste hangi bölümde zorlandın?”
• “Öğretmenin anlatırken anlamadığın bir yer oldu mu?”
• “Ders sırasında aklından neler geçiyordu?”

Bu soruları sorgulama havasında değil, merakla sorun. Çocuk yargılanmadığını hissettiğinde nerede zorlandığını çok daha kolay anlatır.

Evde Neleri Gözlemleyebilirsiniz?

Çocuğunuzun ders sırasında yaşadığı güçlüğü anlamak için evdeki çalışma sürecini de gözlemleyin. Özellikle kitap okurken veya ödev yaparken şu işaretlere dikkat edin:

• Aynı satırı tekrar tekrar okuyor ya da okurken satır atlıyorsa,
• Okuduğunu anlatmakta zorlanıyorsa,
• Soruyu okuduğu halde ne yapacağını anlayamıyorsa,
• Uzun metinlerden kaçıyorsa,
• Kısa sürede yoruluyorsa,
• Ödev sırasında sürekli yardım istiyorsa,
• Çalışmaya başlamayı sürekli erteliyorsa.

Bu işaretler varsa okuma ve anlama becerilerinin desteklenmeye ihtiyaç duyup duymadığını değerlendirmek faydalı olur. Çünkü bazen “dersi dinlemiyor” şeklinde görünen davranışın arkasında dersi takip etmekte zorlanma bulunur. Ödev yaparken sürekli yardım istemesinin olası nedenleri ve çocuklarda işe başlama güçlüğü yazılarımız da bu gözlemleri yorumlamanıza yardımcı olabilir.

Bir haftalık gözlem notu tutun

Gözlemlerinizi aklınızda tutmak yerine kısa notlar halinde yazmanız çok daha işe yarar. Aşağıdaki gibi basit bir tablo yeterlidir:

Bir hafta sonunda bu notlar, öğretmenle ya da bir uzmanla konuşurken elinizdeki en değerli bilgi olur. Böylece “hep dalıyor” gibi genel bir ifade yerine somut örneklerle konuşabilirsiniz.

Derste Dalıp Gitme İçin Evde Neler Yapılabilir?

Nedeni ne olursa olsun, bazı basit alışkanlıklar derste dalıp gitme sıklığını azaltmaya ve çocuğun sınıfta konuyu takip etmesine yardımcı olur:

1. Yönergeleri parçalara bölün. “Çantanı hazırla, dişlerini fırçala, yatağa geç” yerine her yönergeyi tek tek verin. Bu alışkanlık, sınıftaki çok adımlı yönergeleri takip etmeyi de kolaylaştırır.
2. Yönergeyi tekrar ettirin. “Şimdi ne yapacağını bana anlatır mısın?” diye sorun. Böylece çocuk yönergeyi anlayıp anlamadığını kendisi de fark eder.
3. Konuya önceden göz atın. Ertesi gün işlenecek konunun başlıklarına ve resimlerine on dakika birlikte bakın. Tanıdık gelen bir konu sınıfta daha kolay takip edilir.
4. Okuduktan sonra anlattırın. Her paragrafın sonunda “Burada ne anlatıldı?” diye sorun. Okuma akıcılığı düşükse akıcı okuma desteği bu adımın temelini oluşturur.
5. Kısa çalışma blokları kullanın. Uzun oturmalar yerine 15 ile 20 dakikalık bloklar ve kısa molalar planlayın.
6. Uyku ve sabah rutinini düzenleyin. Düzenli yatış saati, kahvaltı ve yatmadan önce ekranın azaltılması sabah derslerindeki dikkati doğrudan etkiler.

Evde çalışma düzeni kurarken daha fazla fikir için öğrenme güçlüğü olan çocuklar için ders çalışma düzeni yazımıza göz atabilirsiniz.

Öğretmen ve Veli Birlikte Hareket Etmeli

Bu süreçte öğretmenin gözlemleri oldukça değerlidir. Öğretmen çocuğu sınıf ortamında gördüğü için hangi derslerde, hangi etkinliklerde veya hangi saatlerde zorlandığına dair önemli bilgiler verebilir. Veli ise çocuğun evdeki çalışma alışkanlıklarını ve okuma sürecini gözlemleyebilir.

Bu iki gözlem bir araya geldiğinde çocuğun ihtiyacını anlamak kolaylaşır. Bu nedenle öğretmen “Dersi dinlemiyor.” dediğinde savunmaya geçmek yerine şu soruları sormak daha yararlıdır:

• “Hangi derslerde daha fazla oluyor?”
• “Konuyu anlamadığı zamanlarda mı ortaya çıkıyor?”
• “Yönergeleri takip etmekte zorlanıyor mu?”
• “Okuma gerektiren çalışmalarda durum nasıl?”
• “Birebir anlattığınızda ya da tahtaya yakın oturduğunda fark ediyor mu?”

Bu sorular sorunun kaynağı hakkında çok daha fazla bilgi sağlar.

Sınıfta küçük düzenlemeler büyük fark yaratabilir

Öğretmenle konuşurken aşağıdaki küçük düzenlemeleri birlikte değerlendirebilirsiniz:

• Çocuğun öğretmene yakın, pencere ve kapıdan uzak bir sırada oturması,
• Uzun yönergelerin sözlü verilmesinin yanında tahtaya da yazılması,
• Derse başlarken o gün ne öğrenileceğinin kısaca söylenmesi,
• Çocuktan zaman zaman yönergeyi kendi cümleleriyle tekrar etmesinin istenmesi.

Bu düzenlemeler tüm sınıf için de faydalıdır ve çocuğu diğerlerinden ayırmadan uygulanabilir.

Çocuğunuzu Etiketlemek Yerine İhtiyacını Anlayın

“Dikkatsiz.”, “Tembel.”, “Dersi hiç dinlemiyor.”, “Çalışmak istemiyor.” gibi etiketler çocuğun yaşadığı güçlüğü açıklamaz. Aksine, çocuğun kendisini de bu şekilde görmesine yol açabilir.

Çocuk gerçekten öğrenmek istiyor olabilir, ancak bunu nasıl yapacağını bilemiyor olabilir.

Özellikle okuma ve anlamada güçlük yaşayan çocuklarda tekrar tekrar başarısızlık yaşamak zamanla derse karşı isteksizliğe dönüşebilir. Bu döngü başarısızlık korkusu ve özgüven kaybı ile daha da güçlenir.

Bu nedenle çocuğun davranışını yalnızca “istemiyor” şeklinde değerlendirmek yerine “Nerede zorlanıyor?” sorusunu sormak çok daha değerlidir. Öğrenme güçlüğü ile tembellik arasındaki farkı anlamak ve zorlanan çocuğa nasıl yaklaşılması gerektiğini bilmek bu noktada ailelere yol gösterir.

Ne Zaman Uzman Desteği Düşünülmeli?

Derste dalıp gitme uzun süredir devam ediyor ve buna başka güçlükler eşlik ediyorsa, öğrenme sürecinin ayrıntılı değerlendirilmesi faydalı olur. Şu işaretlere dikkat edin:

Buradaki amaç çocuğa bir etiket koymak değil, hangi becerilerde desteğe ihtiyaç duyduğunu belirlemektir. Her çocuğun öğrenme süreci farklıdır. Bazı çocuklar daha fazla tekrarla, bazıları daha kısa çalışmalarla, bazıları ise farklı öğretim yöntemleriyle daha rahat öğrenir.

Eğitim Evde’de psikolog, psikolojik danışman ve özel eğitim öğretmenlerinden oluşan ekibimiz önce çocuğun güçlü yönlerini ve desteklenmesi gereken becerilerini belirler. Ardından çocuğa özel hazırlanan bireysel eğitim programımız ile okuma, anlama ve bellek becerilerini adım adım çalışır. Okuduğunu anlamakta zorlanan çocuklar için okuduğunu anlama güçlüğü desteğimiz, küçük yaştaki çocuklar için ise erken müdahale programı uygulanır.

Süreç boyunca çocuğun ilerlemesini gelişim takibi ile izliyor ve aileyi düzenli olarak bilgilendiriyoruz. Genel yaklaşımımızı öğrenme güçlüğü destek alanlarımız sayfasında bulabilirsiniz. Dikkat güçlüğüne yönelik tıbbi değerlendirme ise çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı tarafından yapılır.

“Dersi Dinlemiyor” Demeden Önce Nedenini Anlayın

Öğretmeni “Dersi dinlemiyor.” veya “Ders sırasında dalıp gidiyor.” dediğinde bunu göz ardı etmemek gerekir. Ancak bu davranışı hemen tek bir nedene bağlamak da doğru değildir. Çocuğun dikkatini, okuma becerisini, okuduğunu anlama düzeyini, yönerge takip becerisini ve dersleri takip ederken yaşadığı güçlükleri birlikte değerlendirmek gerekir.

Çünkü bazen çocuk dersi dinlemek istemediği için değil, dersi takip etmekte zorlandığı için kopuyor olabilir. Eğer çocuğunuz sınıfta dalıp gidiyor ve buna okuma veya okuduğunu anlama güçlüğü de eşlik ediyorsa, öncelikle yaşadığı güçlüğü anlamaya çalışın. Derste dalıp gitme davranışının arkasındaki nedeni fark etmek, doğru desteği planlamanın ilk adımıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Derste dalıp gitme dikkat eksikliği belirtisi midir?

Her zaman değil. Derste dalıp gitme, dikkat güçlüğünün yanı sıra konuyu anlamakta zorlanma, okuma hızının dersin hızına yetişememesi, çok adımlı yönergeleri akılda tutamama, yorgunluk veya uykusuzluk gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Dikkat eksikliği tanısı ancak çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanının yaptığı kapsamlı bir değerlendirmeyle konulabilir.

Çocuğum evde dikkatli, okulda neden dalıyor?

Evde çocuk genellikle birebir ilgi görür, konu onun hızına göre anlatılır ve anlamadığı yeri hemen sorabilir. Sınıfta ise ders herkes için aynı hızda ilerler ve yönergeler çoğunlukla sözlü verilir. Okuma, anlama veya bellek becerilerinde zorlanan bir çocuk bu hıza yetişemediğinde sınıfta daha sık kopabilir.

Öğretmen “dersi dinlemiyor” dediğinde ilk ne yapmalıyım?

Önce savunmaya geçmeden öğretmenin gözlemini ayrıntılı dinleyin. Hangi derslerde, günün hangi saatlerinde ve ne tür etkinliklerde daha çok olduğunu sorun. Ardından evde bir hafta boyunca okuma ve ödev sürecini gözlemleyip kısa notlar alın. Bu iki gözlem birlikte değerlendirildiğinde çocuğun neden koptuğunu anlamak kolaylaşır.

Okuduğunu anlama güçlüğü derste dalmaya yol açar mı?

Yol açabilir. Okuma becerisi yalnızca Türkçe dersinde değil, matematik, fen ve sosyal bilgiler derslerinde de kullanılır. Okuduğunu anlamakta zorlanan bir çocuk metni, soruyu ve yönergeyi sınıfın hızında takip edemediğinde bir süre sonra zihinsel olarak dersten kopabilir. Dışarıdan bakıldığında bu durum “dinlemiyor” gibi görünür.

Derste dalıp gitme durumunda evde neler yapılabilir?

Yönergeleri tek tek vermek, çocuktan yönergeyi kendi cümleleriyle tekrar etmesini istemek, ertesi günün konusuna birlikte kısaca göz atmak, okuduktan sonra ne anladığını anlattırmak ve düzenli bir uyku rutini oluşturmak işe yarayan adımlardır. Bu adımlar çocuğun sınıfta konuyu takip etmesini kolaylaştırır.

Ne zaman bir uzmana başvurmalıyım?

Dalıp gitme birkaç aydır sürüyorsa, farklı derslerde tekrar ediyorsa ve okuma, anlama ya da yönerge takibinde güçlük eşlik ediyorsa öğrenme sürecinin ayrıntılı değerlendirilmesi faydalı olur. Çocuk birkaç saniyeliğine aniden donup kalıyor, seslenince tepki vermiyor ve sonrasında bu anı hatırlamıyorsa vakit kaybetmeden bir çocuk doktoruna danışılmalıdır.

Bu yazı, öğretmeninden “dersi dinlemiyor” geri bildirimi alan velilere yol göstermek amacıyla hazırlanmıştır. İçerik bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.