Ödev Yaparken Sürekli Yardım İstiyor: 6 Neden

Çocuğunuz ödev yaparken sürekli yardım istiyor ve sizi birkaç dakikada bir yanına çağırıyorsa, ödev saati bir süre sonra sizin için de yorucu bir sürece dönüşebilir. Aslında yapabileceği bir ödevi bile tek başına bitirememesi, “Acaba tembel mi?”, “Beni kullanmaya mı alıştı?” ya da “Neden kendi başına düşünmüyor?” gibi soruları da beraberinde getirir.

Oysa ödevde sürekli yardım istemenin altında her zaman isteksizlik ya da tembellik yatmaz. Bazı çocuklar nereden başlayacağını bilemediği için, bazıları hata yapmaktan çekindiği için, bazıları ise verilen yönergeyi anlamakta zorlandığı için yetişkinden destek ister. Bu nedenle yardım istemeyi yalnızca bir davranış sorunu olarak görmek yerine, çocuğun yardıma neden ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışmak çok daha doğru bir başlangıçtır.

Bu yazıda, sürekli yardım istemenin olası nedenlerini, her nedene uygun ev içi yaklaşımları ve uzman desteğinin ne zaman gerekli olabileceğini ele alıyoruz.

Ödev Yaparken Sürekli Yardım İstemesinin Anlamı

Her çocuğun ödev sırasında yardıma ihtiyaç duyduğu nokta farklıdır. Bunu anlamanın en kolay yolu, çocuğun sizi tam olarak ne zaman çağırdığına dikkat etmektir. Çünkü yardım isteğinin zamanı, çoğu zaman altta yatan nedeni de ele verir.

Örneğin çocuk daha ödeve başlamadan “Ne yapacağım?” diye soruyorsa görevi anlamakta ya da başlamakta zorlanıyor olabilir. Sorunun ortasında “Bunu nasıl yapıyorduk?” diyorsa öğrendiği bilgiyi hatırlamakta güçlük çekiyor olabilir. Her cevaptan sonra “Doğru mu?” diye soruyorsa hata yapma konusunda kendine güvenmiyor olabilir.

Aşağıdaki tablo, bir hafta boyunca ödev saatini gözlemlerken size yol gösterebilir:

Kısacası “Sürekli yardım istiyor.” cümlesinin altında birbirinden oldukça farklı nedenler bulunabilir. Doğru desteği verebilmek için önce hangisinin öne çıktığını görmek gerekir.

Sürekli Yardım İstemenin 6 Olası Nedeni

Aşağıdaki nedenler tek başına görülebileceği gibi, aynı çocukta birkaçı bir arada da bulunabilir. Bu yüzden listeyi bir tanı aracı olarak değil, gözlemlerinizi düzenlemenize yardımcı olacak bir çerçeve olarak düşünebilirsiniz.

1. Nereden başlayacağını bilemiyor olabilir

Bazı çocuklar karşılarında uzun bir ödev gördüklerinde ne yapacaklarını bilemez. Ödevin tamamına bir anda bakmak onlar için göz korkutucu olabilir. Bu nedenle başlamadan önce bir yetişkinin yönlendirmesine ihtiyaç duyarlar.

“Önce ne yapacağım?”, “Hangisini yapayım?” ya da “Buradan mı başlayacağım?” gibi sorular bu durumun işareti olabilir. Böyle bir durumda bütün ödevi anlatmak yerine görevi küçük parçalara ayırmak işe yarar. “Önce ilk iki soruyu yapalım, sonra tekrar bakalım.” demek, çocuğun görevi daha kolay yönetmesini sağlar. Bu konuyu daha ayrıntılı ele aldığımız çocuklarda işe başlama güçlüğü yazımıza da göz atabilirsiniz.

2. Hata yapmaktan korkuyor olabilir

Bazı çocuklar için yanlış cevap vermek oldukça rahatsız edicidir. Cevabı bildiği halde “Bu doğru mu?” diye tekrar tekrar sorabilir. Çünkü asıl ihtiyacı cevabı öğrenmek değil, yanlış yapmadığından emin olmaktır.

Özellikle daha önce yaptığı hatalar nedeniyle sık eleştirilen ya da başarısı üzerinden değerlendirildiğini düşünen çocuklarda bu durum daha belirgin hale gelir. Çocuklarda başarısızlık korkusu ve buna eşlik edebilen özgüven kaybı, onay arama davranışını besleyebilir.

Her seferinde “Evet, doğru.” diyerek çocuğu rahatlatmak kısa vadede işe yarasa da uzun vadede sürekli onay alma davranışını güçlendirebilir. Bunun yerine şu sorularla çocuğun kendi cevabına güvenmesini destekleyebilirsiniz:

• “Sen ne düşünüyorsun?”
• “Cevabını nasıl buldun?”
• “Bunu kontrol etmek için ne yapabilirsin?”

3. Yönergeyi anlamakta zorlanıyor olabilir

Ödevlerdeki sorular bazen çocuk için düşündüğümüzden daha karmaşıktır. Örneğin “Aşağıdaki cümlelerde verilen sözcüklerden uygun olanları kullanarak boşlukları doldurunuz.” şeklindeki bir yönerge yetişkin için oldukça açıktır. Ancak çocuk, kendisinden tam olarak ne istendiğini anlayamayabilir.

Bu durumda sürekli “Ne yapacağım?” diye sorması şaşırtıcı değildir. Görevi onun yerine yapmak yerine, yönergeyi kendi cümleleriyle anlatmasını istemek daha faydalıdır. “Bu soru senden ne istiyor?” ya da “Bunu kendi cümlenle anlatabilir misin?” gibi sorular yönergeyi anlamasına yardımcı olur.

Yönerge sorunu çok sık tekrarlıyorsa, altında okuma becerisiyle ilgili bir zorluk olup olmadığına da bakmak gerekir. Okuduğunu anlamakta zorlanan çocuklar için hazırladığımız rehber, bu ayrımı yapmanıza yardımcı olabilir.

4. Öğrendiği bilgiyi yeni bir soruda kullanamıyor olabilir

Çocuğun derste konuyu anlamış olması, evde karşısına çıkan her soruyu tek başına çözebileceği anlamına gelmez. Örneğin çıkarma işleminin nasıl yapıldığını biliyor olabilir. Ancak bir problem sorusuyla karşılaştığında hangi işlemi kullanacağını belirleyemeyebilir.

Bu durumda “İşlemi bilmiyor.” demek yerine, bilgiyi yeni bir durumda kullanmakta zorlandığını düşünmek gerekir. Matematik problemleri, okuduğunu anlama soruları ve birden fazla adım içeren ödevlerde bu durum sık görülür. Öğrendiğini çabuk unutan çocuklar ve kalıcı öğrenme ile ezber arasındaki fark üzerine yazdıklarımız bu konuda ek fikir verebilir.

5. Dikkatini sürdürmekte zorlanıyor olabilir

Çocuk ödeve başlar, birkaç dakika sonra başka bir şeyle ilgilenmeye başlar. Ardından “Ne yapıyorduk?” ya da “Şimdi ne yapacağım?” diye sorar. Burada çocuğun gerçekten yardıma mı ihtiyacı olduğunu, yoksa görevden koptuğu için mi yeniden yönlendirme beklediğini ayırt etmek önemlidir.

Uzun süre masa başında oturmak her çocuk için kolay değildir. Özellikle uzun ve tekrarlayıcı ödevlerde dikkat kolayca dağılır. Bu nedenle ödev süresini çocuğun yaşına ve dayanıklılığına göre planlamak, kısa molalar vermek ve ortamdaki dikkat dağıtıcıları azaltmak faydalı olur. Dikkatle ilgili zorlukların öğrenme güçlüğüyle nasıl karıştırılabildiğini merak ediyorsanız disleksi ile dikkat eksikliği arasındaki fark yazımıza bakabilirsiniz.

6. Yardım almaya alışmış olabilir

Bazen durum daha basittir. Çocuk bir soruyla karşılaştığında hiç düşünmeden “Anne, yardım et.” diyorsa, zaman içinde oluşmuş bir alışkanlıktan söz etmek mümkündür. Çocuk daha önce zorlandığında yetişkin hemen cevabı verdiyse, zamanla kendi başına denemeden yardım istemeyi öğrenebilir.

Bu durumda yardımı tamamen kesmek yerine yardımın şeklini değiştirmek gerekir. Çocuk “Bu sorunun cevabı ne?” dediğinde doğrudan cevabı vermek yerine “Önce sen düşün. Soruda hangi bilgiler verilmiş?” diyebilirsiniz. Böylece çocuk, yardımın cevabı almak anlamına gelmediğini, düşünmesine destek olan bir süreç olduğunu öğrenir.

Çocuğun Yerine Ödev Yapmak Doğru mu?

Ödevin hızlı bitmesi açısından bakıldığında birkaç soruyu çocuğun yerine yapmak oldukça kolaydır. Fakat bu durum tekrarlandığında çocuk kendi başına çözüm üretme fırsatını kaybeder. Bir süre sonra “Annem yanımda değilse yapamam.” düşüncesi gelişebilir.

Araştırmalar da benzer bir tabloya işaret ediyor. Ebeveynlerin ödeve katılımını inceleyen kapsamlı bir derleme, katılımın etkisinin büyük ölçüde katılımın türüne bağlı olduğunu ortaya koyuyor (Patall, Cooper ve Robinson, 2008). PISA verileriyle yapılan daha yeni bir meta analiz ise ödev yardımında “ne kadar” sorusundan çok “nasıl” sorusunun önemli olduğunu, aşırı kontrolcü ve müdahaleci yardımın olumsuz sonuçlarla ilişkili olduğunu vurguluyor (Fernández-Alonso ve arkadaşları, 2022).

Türkiye’den bir çalışma da benzer bir ihtiyaca dikkat çekiyor. İzmir’de 215 veliyle yapılan araştırmada velilerin büyük çoğunluğu çocuklarının matematik ödevlerine destek verdiğini belirtmiş. Ancak önemli bir kısmı nasıl yardım edeceğinden emin olmadığını ifade etmiş (Özcan ve Göğebakan Yıldız, 2017).

Ebeveynin rolü ödevi yapmak değil, çocuğun ödevi yapabilmesini desteklemektir. Çocuk gerçekten bir konuda zorlanıyorsa açıklama yapılabilir. Ancak açıklamadan sonra yeniden denemesine mutlaka fırsat verilmelidir.

Yardımın Dozunu Azaltmak: Evde 5 Basamaklı Yöntem

Amaç çocuğu yalnız bırakmak değil, yardımın dozunu yavaş yavaş azaltarak bağımsız çalışma becerisini geliştirmektir. Çocuğunuz ödev yaparken sürekli yardım istediğinde şu sırayı deneyebilirsiniz:

1. Önce kendisi okusun. Soruyu siz okumadan önce çocuğun sesli ya da sessiz okumasını isteyin.
2. Ne istendiğini sorun. “Soruda senden ne isteniyor?” diye sorarak yönergeyi kendi cümleleriyle anlatmasını bekleyin.
3. Bildiğini hatırlatın. “Bunu yapmak için bildiğin hangi bilgiyi kullanabilirsin?” sorusunu yöneltin.
4. Küçük bir ipucu verin. Hala zorlanıyorsa cevabı değil, yalnızca bir sonraki adımı gösteren küçük bir ipucu verin.
5. Yeniden denemesini bekleyin. İpucundan sonra masadan kısa bir süre uzaklaşın ve çocuğun kendi başına devam etmesine alan açın.

Bu basamaklar ilk günlerde ödevi biraz uzatabilir. Bununla birlikte birkaç hafta düzenli uygulandığında çocuk, soruya önce kendisinin bakması gerektiğini öğrenir.

Aşağıdaki tablo, aynı çocuk cümlesine verilebilecek iki farklı yanıtı karşılaştırıyor:

Bağımsız Çalışmayı Destekleyen Ödev Rutini

Yardımın şekli kadar ödevin yapıldığı ortam da önemlidir. Öngörülebilir bir rutin, çocuğun her adımda size danışma ihtiyacını azaltır. Ayrıca ödev saatini ev içindeki gerginlik kaynağı olmaktan çıkarır.

• Sabit bir ödev saati belirleyin. Her gün aşağı yukarı aynı saatte başlamak, “Şimdi ne yapacağım?” sorusunu kendiliğinden azaltır.
• Ödev listesini birlikte çıkarın. Başlamadan önce o günün görevlerini kısa bir listeye yazın ve biten maddeyi çocuğun işaretlemesine izin verin.
• Yardım saatini belirleyin. “Ben 15 dakika sonra yanına geleceğim, o zamana kadar yapabildiklerini yap.” gibi net bir çerçeve çizin.
• Takıldığı soruyu işaretlemeyi öğretin. Çocuk zorlandığı soruyu atlayıp işaretlesin, siz geldiğinizde onlara birlikte bakın.
• Emeği fark edin. Yalnızca doğru cevapları değil, kendi başına denediği soruları da takdir edin.

Öte yandan ders çalışma sırasında belirgin bir gerginlik yaşanıyorsa, bu durumu ders çalışma kaygısı açısından da değerlendirmek gerekebilir. Öğrenme farklılığı olan çocuklar için ayrıca hazırladığımız öğrenme güçlüğü olan çocuğun ders çalışma düzeni rehberi de pratik öneriler sunuyor.

Sürekli Yardım İstemek Öğrenme Güçlüğü İşareti Olabilir mi?

Ödev yaparken sürekli yardım istemek tek başına bir öğrenme güçlüğü göstergesi değildir. Ancak bazı durumlarda bu davranış, çocuğun zorlandığı bir becerinin dışarıdan görünen yüzü olabilir. Örneğin okumakta zorlanan bir çocuk yönergeyi anlayamadığı için, matematiksel düşünmede zorlanan bir çocuk ise hangi işlemi seçeceğini bilemediği için sık sık yardım isteyebilir.

Bu nedenle “Tembellik mi yapıyor?” sorusu yerine “Hangi beceride zorlanıyor?” sorusunu sormak daha yol göstericidir. Öğrenme güçlüğü mü, tembellik mi sorusunu ele aldığımız yazı bu ayrımı netleştirmenize yardımcı olabilir. Genel bir çerçeve için öğrenme güçlüğü nedir başlıklı içeriğimize de göz atabilirsiniz.

Dikkat edilmesi gereken bazı ipuçları şunlardır:

• Yardım istekleri özellikle okuma içeren ödevlerde yoğunlaşıyorsa disleksi belirtileri hakkında bilgi edinmek faydalı olabilir.
• Zorluk daha çok sayılar, işlem seçimi ve problem sorularında görülüyorsa diskalkuli (matematik öğrenme güçlüğü) açısından bir değerlendirme düşünülebilir.
• Yazılı ödevlerde harf biçimi, yazma hızı ve düzen konusunda belirgin zorluk varsa disgrafi desteği hakkında bilgi alabilirsiniz.
• Çocuk saatlerce çalıştığı halde bilgiyi kalıcı hale getiremiyorsa ders çalışıyor ama öğrenemiyor yazımız yol gösterici olabilir.

Her durumda amaç çocuğu etiketlemek değil, onun öğrenme biçimini daha iyi anlamaktır. Öğrenme güçlüğü bir hastalık değil, bir öğrenme farklılığıdır ve doğru destekle çocuk kendi potansiyelini gösterebilir. Bu süreçte evde nasıl bir tutum izleyeceğinizi öğrenme güçlüğü olan çocuğa nasıl davranılmalı yazımızda bulabilirsiniz.

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Her çocuğun zaman zaman ebeveyninden yardım istemesi normaldir. Özellikle yeni öğrenilen bir konuda ya da zor bir ödevde destek istemek beklenen bir durumdur. Ancak ödev yaparken sürekli yardım isteme davranışı uzun zamandır devam ediyor ve okul yaşamını etkiliyorsa, konuyu yalnızca bir “ödev alışkanlığı” olarak değerlendirmemek gerekir.

Çocuğunuzda aşağıdaki durumlardan birkaçını gözlemliyorsanız bir uzmandan değerlendirme desteği almak faydalı olabilir:

• Yaşına uygun ödevleri sürekli olarak tek başına başlatamıyorsa,
• En basit sorularda bile yetişkin onayı arıyorsa,
• Yönergeleri anlamakta sık sık zorlanıyorsa,
• Okuduğu soruyu anlamakta güçlük çekiyorsa,
• Öğrendiği bilgileri farklı sorularda kullanamıyorsa,
• Ödev sırasında çok çabuk pes ediyorsa,
• Hata yapmaktan aşırı derecede çekiniyorsa,
• Dikkatini ödev boyunca sürdürmekte zorlanıyorsa,
• Ödevlerini tamamlaması yaşıtlarına göre belirgin şekilde uzun sürüyorsa.

Buradaki amaç çocuğa hemen bir tanı koymak değildir. Öncelikle çocuğun hangi aşamada zorlandığını anlamak gerekir. Bir eğitim uzmanının yapacağı ayrıntılı değerlendirmede okuma, okuduğunu anlama, yazma, dikkat, çalışma belleği (bilgiyi kısa süre akılda tutup kullanma becerisi), yönerge takibi, problem çözme ve bağımsız çalışma gibi beceriler ele alınabilir.

Böylece “Neden ödevini kendi başına yapamıyor?” sorusuna daha somut bir cevap aranır. Çocuğun ihtiyacı belirlendikten sonra yalnızca ödevi bitirmeye değil, zorlandığı beceriyi geliştirmeye yönelik bir çalışma planı oluşturulabilir. Eğitim Evde’de bu planlar bireysel eğitim programı kapsamında çocuğun ihtiyacına göre hazırlanır ve gelişim takibi ile düzenli olarak gözden geçirilir.

Yardım İstemesine Değil, Nedenine Bakın

Ödev yaparken sürekli yardım isteyen bir çocuğa “Artık kendin yap.” demek çoğu zaman yeterli olmaz. Önce çocuğun neden yardıma ihtiyaç duyduğunu anlamak gerekir. Kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

• Görevi mi anlamıyor?
• Nereden başlayacağını mı bilmiyor?
• Bilgiyi hatırlamakta mı zorlanıyor?
• Hata yapmaktan mı korkuyor?
• Dikkatini sürdüremiyor mu?
• Yoksa zaman içinde her konuda yetişkinden destek almaya mı alıştı?

Bu soruların cevabı izlenecek yolu da değiştirir. Çocuğunuza her zorlandığında cevabı vermek yerine düşünmesine yardımcı olacak sorular sormayı deneyin. Küçük görevlerle başlayın ve yapabildiği bölümleri mümkün olduğunca kendisinin tamamlamasına fırsat verin.

Unutmayın, amaç çocuğun hiçbir zaman yardım istememesi değildir. Asıl amaç, ihtiyaç duyduğunda yardım isteyebilen ama kendi başına yapabileceği bir işi de bağımsız şekilde tamamlayabilen bir çocuk yetiştirmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu yazı, ödev sırasında sürekli yardım isteyen çocukların ailelerine yol göstermek amacıyla hazırlanmıştır ve bireysel bir değerlendirmenin yerini tutmaz.